Da li znate koji to grad u Srbiji ima viševekovnu tradiciju u tkanju ćilima, a ima i dva zaštićena prehrambena proizvoda: kačkavalj i peglanu kobasicu? Sigurno ste pogodili, reč je o Pirotu. Istorija područja ovog grada počinje još pre nekoliko hiljada godina, a Pirot svojim posetiocima nudi bogat turistički sadržaj. U nastavku izdvajamo šta ne biste trebali da propustite prilikom posete Pirotu. Grad Pirot je nadaleko poznat po prirodnim krajolicima koji ga okružuju, tradiciji koja se očuvala kroz vekove, gostoprimstvu njegovih žitelja, ali i bogatoj gastronomskoj ponudi, sa proizvodima zaštićenim od strane Zavoda za intelektualnu svojinu. Više o Pirotu Grad Pirot je najveće naseljeno mesto i sedište Pirotskog okruga, koji obuhvata još tri opštine – Belu Palanku, Babušnicu i Dimitrovgrad. Smešten je u jugoistočnom delu Srbije, a prostire se na površini od preko 1.000 km2, čime se ubraja u jednu od najvećih opština po površini u Srbiji. Opština Pirot danas broji više od 57.000 stanovnika. Kroz grad Pirot protiče rekao Nišava koja ga deli na dva dela, Tijabaru i Pazar. Samo područje grada Pirota okruženo je sa severa i severoistoka Starom planinom, sa najvišim vrhom Midžorom (2.169 m n.v.). Južni i jugozapadni rub Pirotske kotline čine ogranci Vlaške planine (1442 m n.v.) i Suve planine (1809 m n.v.), a severozapad Pirotske kotline okružuju ogranci Svrljiške planine (1334 m n.v.). Pirotski ćilim, izvor: sajt Turističke organizacije opštine Pirot Istorija ovog područja seže u daleku prošlost. Ovde je prolazio stari antički put, poznat pod nazivom Via Militaris (Vojnički put), kasnije nazvan Carigradski drum.Arheološkim istraživanjem srednjeg dela Pirotskog grada, utvrđeno je da je na tom mestu postojalo naselje još pre 5. 000 godina. Daljim istraživanjima u području starog grada otkriveni su i drugi tragovi iz eneolita i gvozdenog doba, a zatim i iz perioda Antike, rane Vizantije i srednjeg veka. Pirot je, prolazeći kroz različita istorijska razdoblja, dobijao različite nazive, pa je za vreme Rimskog carstva, u III i IV veku, nosio naziv Turres (kula). Kroz vekove Pirot je dobijao i druga imena: Pirgos, Thurib, Momčilov grad, Kale. Ono po čemu svi prepoznaju Pirot jesu čuveni pirotski kačkavalj, pegalana kobasica i ćilimi koji predstavljaju prava remek-dela vrednih Piroćanki. Takođe, Pirot je bio centar grnčarskog zanata u Srbiji. Predmeti su oblikovani na nožnom kolu, a zatim gleđosani žuto, zeleno i braon, a za engobiranje se koristila bela glina. Pored elemenata sa Nacionalne liste nematerijalnog kulturnog nasleđa Srbije, tu je i netaknuta priroda Stare planine i Specijalnog rezervata prirode Jerma. Ne sme se zaboraviti ni arhitektonsko nasleđe ovog kraja. U nastavku izdvajamo nekoliko znamenitosti koje ne biste trebali da propustite: Zgrada apoteke „Karlo Skacel“ – dragoceni primer pirotske arhitekture s’početka 20. veka Ova poslovno-stambena zgrada podignuta je početkom 20. veka, tačnije tokom 1912. i 1913. godine, od strane apotekara Karla Skacela, poreklom Čeha. To je bila prva, nameski projektovana apoteka u ovom gradu. Zgrada apoteke „Karlo Skacel“, izvor: Opština Pirot Predstavlja značajan primer pirotske ambijentalne arhitekture sa početka 20. veka. Zgrada se sastoji od prizemlja i sprata, a njenu spoljašnjost dekorišu floralni ornamenti. Projektovana je i izvedena kao zgrada u nizu, postavljena na regulacionu liniju ulice. Fasada je podeljena na tri dela od kojih su dva uža i naglašena atikama. Na fasadi prema ulici vidljivo je napuštanje akademskih uticaja i orijentisanje ka novim arhitektonskim idejama. Mada ona i dalje, u svojoj strukturi i kompoziciji uličnog pročelja, ima glavne, klasične akademske karakteristike, na nivou dekorativne obrade, zajedno sa klasičnim, neorenesansnim i neobaroknim stilskim elementima, korišćena je plitko stilizovana secesijska plastika. U zoni prizemlja težilo se otvaranju velikih pravougaonih izloga, kako bi se zidne površine svele na široke stupce sa horizontalnim spojnicama i srednjim vertikalnim trakama, lezenama, koje se kontinualno produžavaju preko spratnog dela. Horizontalni, profilisani međuspratni venac se prekida i pruža samo na delovima između lezena. Klasično modelovani otvori na spratu, masivne profilisane konzole koje nose balkon i ornamenti iznad završnog venca, kombinovani su sa secesijski oblikovanim parapetnim pločama, natprozornim gredama, naglašenim spojevima lezena i krovnog venca, i atikama iznad bočnih rizalita. Lezene i atike su dekorisane karakterističnim secesijskim stilizovanim motivima u vidu floranih venaca sa tri vertikalne trake, a prisutan je i motiv zmije kao simbol apotekarstva, čime je dekoracija fasade poprimila lični pečat vlasnika. Pored arhitektonskih vrednosti, ova zgrada ima i veliku istorijsku vrednost. U vreme boravka savezničkih – francuskih trupa 1918. godine u Pirotu, u ovoj kući je bila rezidencija komandanta savezničkih snaga na Balkanu, maršala Franše D Eperea. Karlov sin Aleksandar, takođe apotekar, nasledio je apoteku, a nakon njegove smrti 1941. godine, apoteku je nasledila i u njoj radila njegova supruga Leposava. Nju se nasledili sin Jovan Jovanović i ćerka Biljana. U prizemlju, osim apoteke “Sv. Nikola ” (sa mermernim stubovima, visokim gipsanim šarama, ukrašenom tavanicom i velikom crnom mermernom pločom), bili su lokali koji su menjali delatnost: radionica za popravku radio-aparata, knjigoveznica, prodavnica hemijskih proizvoda. Nije samo spoljašnjost ove građevine bila impresivna, već i unutrašnjost. U kući se nalazio stilski nameštaj kupljen u Beču, a danas se još uvek čuva unikatna peć, ogledalo ručne izrade i kanabe. Fotelje i stolice presvlučene plišem koje su se nalazile u dnevnoj sobi za prijem gostiju, sada su u Narodnom Pozorištu, a na zidu se još uvek čuva umetnička slika koju je Karlu Skacelu poklonio jedan turski oficir, bežeći iz ratnog vihora. Čest gost kuće bila je čuvena glumica Žanka Stokić. Zgrada Gimnazije u Pirotu – impozantna građevina koja čuva duh akademske arhitekture I ova građevina podignuta je početkom prošlog veka, tačnije 1907. godine, prema projektu arhitekte Milorada Ruvidića, inženjera Ministarstva građevina. Zgrada predstavlja prostran građevinski blok sa prizemljem i spratom. Zgrada Gimnazije u Pirotu, izvor: Opština Pirot Za vreme balkanskog rata 1912. godine i Srpsko-Bugarskog rata 1913. godine, u ovoj zgradi je bila smeštena prva rezervna bolnica, a tokom Prvog svetskog rata, zgrada je pretvorena u bolnicu engleske misije pri srpskoj vojsci. Nakon završetka Velikog rata, u toku leta i jeseni 1919. zgrada je renovirana, okrečena i ograđena. Već u naredne dve godine počelo se sa dogradnjom levog i desnog krila gimnazijske zgrade sa po četiri učionice, četiri u prizemlju i četiri na spratu. U ovom periodu počela je i izgradnja Sokolane, tj. zgrade za potrebe fizičke kulture, u dužini od 20 i širini 10 metara. Četiri godine kasnije izvršena je reparacija krova i izgrađen trotoar. Takva zgrada, do današnjih dana, nije menjala svoju namenu. U pitanju je slobodno stojeći objekat, pravougaone osnove sažetog oblika. Objekat se odlikuje jasno izraženom horizontalnom podelom na sokli, rustično obrađenim prizemljem i dekorativnije modelovanim spratom, u duhu akademske arhitekture neorenesanse. Primenjena je karakteristična simetrična, trodelna, vertikalna podela pročelja sa izbačenim središnjim rizalitom. Korišćenje rizalita posledica je poštovanja važećih akademskih principa u komponovanju fasade. Središnji rizalit koji naglašava ulaz, ulazni vestibil i svečana dvorana na spratu, iskorišćeni su da bi se postigla određena hijerarhija u kompoziciji fasada i naglasila osovina objekta. Nakon uspešne dogradnje bočnih krila postigla se petodelna podela sa izbačenim središnjim i dva bočna rizalita, povezanih sa dva međupolja i time se u potpunosti ostalo u duhu početne ideje kompozicije pročelja. Od prvih godina u Gimnaziji su radili poznati profesori: Aranđel Raša Milošević, Stevan Sremac, Radoje Domanović, Jaša Prodanović i Kosta Kostić. Tu je još jedna znamenita građevina iz ovog istorijskog razdoblja: Zgrada opštinskog suda – secesijski simbol pravosuđa Podignuta je u periodu od 1910. do 1912. godine, po projektu arhitekte Aleksandra Jankovića ili Jovana Ilkića, kao ugaoni objekat na raskrsnici današnjih ulica Srpskih vladara i Dragoljuba Milenkovića. Projektovana je namenski za potrebe pravosuđa. Sastoji se od prizemlja i sprata, a naročito se ističe ugaoni rizalit, svojom visinom i arhitektonskom obradom. Na fasadi zgrade je primetan znatno fleksibilniji pristup akademskom oblikovanju. Na ugaonoj fasadi ističu se plitki rizaliti sa nadvišenim krovnim vencem i četvorovodno rešenim krovom. Središnji ugaoni rizalit flankiraju dva plitka ugaona ispupčenja, koja se po vertikali završavaju u vidu kula sa naglašenim završenim etažama u nivou ravni, prekriveni poluobličastim svodnim završecima. U spoljnoj arhitekturi prisutna je dekoracija sa elementima secesije, bliska pojedinim rešenjima peštanske i ruske arhitekture, što se najviše ogleda u krovnim završecima na kulama u obliku polulopte, ulazne nadstrešnice poput baldahina i dr. Zgrada predstavlja značajan primerak secesije. U ovoj zgradi danas funkcionišu Viši sud, Osnovni sud i Prekršajni sud. Tu su i druge znamenitosti grada Pirota. Tvrđava Kale ili Momčilov grad, jedno je od najlepših srpskih utvrđenja. Sastoji se od tri dela: gornjeg grada sa donžon kulom, srednjeg dela sa bedemom i dve kule i najnižeg, donjeg grada, sa bedemom i zidanim rovom. Kako se ovo utvrđenje vezuje za vojvodu Momčila, poznata je i pod nazivom Momčilov grad. Podignuta je u srednjem veku, u vreme vladavine kneza Lazara. Zanimljivost: delovi filma „Boj na Kosovu“snimani su upravo na ovoj tvrđavi. Tvrđava Kale, izvor: sajt Turističke organizacije opštine Pirot Ne propustite ni Pirotski kej, poznato šetalište u Pirotu, koje je postalo simbol grada i omiljeno mesto za rekreaciju žitelja. Početkom prošlog veka, reka Nišava se često izlivala, a da bi se ovaj problem rešio, profesor pirotske gimnazije Velimir Vukićević je predložio izgradnju keja. U gradnji keja učestovali su građani Pirota, a 1933. godine je izvršena i sadnja lipa, koje su postale prepoznatljiv simbol keja. Tu su i druge znamenitosti poput Muzeja Ponišljava. Ovaj muzej je osnovan 1947. godine kao Narodni muzej, te predstavlja značajnu instituciju u kulturi grada Pirota i okoline. Muzej Ponišavlja u Pirotu, izvor: sajt Turističke organizacije opštine Pirot Organizacionu strukturu Muzeja čine odeljenja za arheologiju, etnologiju, numizmatiku, istoriju i istoriju umetnosti. Zbirke navedenih odeljenja formiraju muzejski fond od oko 6.500 predmeta. U sastav muzejskog fonda ulazi i fond Galerije fresaka u Starom gradu koga čine reprodukcije fresaka iz manastira Svetog Jovana Bogoslova, zadužbine Konstantina Dejanovića, u selu Poganovu, kao i dva legata, od kojih je jedan legat učitelja Ćire Rančića iz oblasti dečije književnosti, a drugi legat učitelja Duška Ćirića sa etnološko-istorijskom građom. Pored toga, Muzej ima depandanse u Babušnici, Beloj Palanci i Dimitrovgradu. Pirot je mesto gde se prošlost i sadašnjost harmonično prepliću. Bilo da vas privlače vredni primeri arhitekture, istorija, gastronomija ili prirodni krajolici, jedno je sigurno – Pirot će vam pružiti iskustvo koje ćete pamtiti i zbog kojeg ćete mu se rado vraćati[…]
26Dec2025